ورود پهپادهای ناشناس به حریم هوایی کشورهای عضو ناتو، دیگر یک اتفاق پراکنده و کم‌اهمیت در حاشیه جنگ اوکراین نیست.
به گزارش گفتمان ما به نقل از Tabnak،
ورود پهپادهای ناشناس به حریم هوایی کشورهای عضو ناتو، دیگر یک اتفاق پراکنده و کم‌اهمیت در حاشیه جنگ اوکراین نیست. در هفته‌های اخیر، گزارش‌های متعددی از مشاهده یا ورود پهپادها به آسمان کشورهای اروپای شرقی و شمالی منتشر شده و تازه‌ترین مورد نیز روز یکشنبه اول نوامبر در لتونی به ثبت رسید؛ جایی که نیروهای مسلح این کشور از ورود کوتاه‌مدت یک شیء پرنده ناشناس به حریم هوایی خبر دادند و از ساکنان مناطق مرزی خواستند از نزدیک شدن به اجسام مشکوک و پروازهای کم‌ارتفاع خودداری کنند. حدود ۳۰ دقیقه بعد، ارتش لتونی اعلام کرد شیء مورد نظر از حریم هوایی این کشور خارج شده و وضعیت هشدار پایان یافته است.
اهمیت این حادثه فقط در ورود یک پرنده ناشناس به آسمان لتونی نیست؛ مسئله اصلی، تکرار رویدادهایی است که کشورهای عضو ناتو را با دشواری تشخیص، رهگیری و مقابله با پهپادهای کوچک و کم‌هزینه روبه‌رو کرده است. این پرنده‌ها ممکن است در مسیر حمله به اهدافی در خاک روسیه یا اوکراین از مسیر خود منحرف شوند، بر اثر اختلال در سامانه‌های ناوبری تغییر مسیر دهند یا اساساً با هدف شناسایی و جمع‌آوری اطلاعات وارد محدوده‌ای حساس شده باشند. تشخیص ماهیت هر رویداد به اطلاعات راداری، بقایای پرنده، مسیر پرواز و بررسی‌های فنی نیاز دارد؛ موضوعی که در بسیاری از حوادث هنوز به نتیجه قطعی نرسیده است.
از زمان آغاز جنگ اوکراین در سال ۲۰۲۲، پهپادها به یکی از ابزارهای اصلی عملیات نظامی در دو سوی میدان تبدیل شده‌اند. افزایش حملات دوربرد اوکراین به زیرساخت‌های نظامی و انرژی روسیه، به‌ویژه در مناطق نزدیک دریای بالتیک و دریای سیاه، احتمال عبور پرنده‌های بدون سرنشین از حریم هوایی کشورهای همسایه را افزایش داده است. در برخی موارد، مقام‌های کشورهای اروپایی اعلام کرده‌اند پهپادهایی که منشأ آن‌ها به عملیات اوکراین مرتبط بوده، از مسیر تعیین‌شده خارج شده و وارد قلمرو کشورهای دیگر شده‌اند. اختلال در سامانه‌های ناوبری و جنگ الکترونیک نیز از عواملی است که در بررسی برخی از این رویدادها مطرح شده است.
خبرگزاری رویترز در گزارشی در ۱۴ اوت ۲۰۲۶ به مجموعه‌ای از حوادث در فنلاند، استونی، لتونی و لیتوانی پرداخت و نوشت ورود پهپادهای سرگردان به این مناطق، نگرانی‌ها درباره گسترش پیامدهای جنگ اوکراین به مرزهای شمالی ناتو را افزایش داده است. در یکی از رویدادهای ماه مارس، دو پهپاد نظامی اوکراینی وارد حریم هوایی استونی و لتونی شدند؛ یکی از آن‌ها به دودکش نیروگاه آوِره در استونی برخورد کرد و دیگری در لتونی سقوط کرد. این حوادث نشان داد حتی عملیاتی که هدف آن تأسیسات نظامی یا زیرساخت‌های طرف مقابل است، می‌تواند پیامدهایی فراتر از محدوده درگیری ایجاد کند.
رومانی نیز به دلیل هم‌مرزی با اوکراین و قرار گرفتن در مجاورت دریای سیاه، بارها با هشدارهای مربوط به پهپادها روبه‌رو شده است. وزارت دفاع این کشور در ۳۱ اکتبر اعلام کرد دو پهپاد وارد حریم هوایی شمال‌شرقی رومانی شده‌اند. جنگنده‌ها برای رهگیری به پرواز درآمدند و به ساکنان چند منطقه هشدار داده شد. یکی از پرنده‌ها از حریم هوایی رومانی خارج شد و موقعیت آخرین مشاهده پهپاد دیگر در محدوده میان واسلویی و باکائو گزارش شد. این رویداد در ادامه حوادث هفته‌های گذشته رخ داد و بار دیگر نشان داد مرزهای هوایی کشورهای عضو ناتو در مجاورت اوکراین با سطحی از تهدید مواجه‌اند که پاسخ به آن صرفاً با اعلام هشدار یا اعزام جنگنده امکان‌پذیر نیست.
مهم‌ترین مسئله برای ناتو، ایجاد توازن میان سرعت واکنش و دقت در تشخیص تهدید است. هر پرنده ناشناسی که وارد حریم هوایی یک کشور می‌شود، الزاماً یک پهپاد رزمی یا وسیله‌ای با مأموریت تهاجمی نیست. ممکن است یک پهپاد شناسایی، پرنده‌ای تجاری، وسیله‌ای سرگردان یا حتی هدفی باشد که اطلاعات اولیه درباره منشأ آن هنوز در دسترس نیست. تصمیم شتاب‌زده برای سرنگونی یک هدف، خطر سقوط بقایا در مناطق مسکونی یا ایجاد تنش سیاسی و نظامی را به همراه دارد؛ در مقابل، تأخیر در واکنش به یک پهپاد مهاجم نیز می‌تواند به خسارت جبران‌ناپذیر منجر شود.
حادثه ۱۷ اکتبر در آب‌های سرزمینی رومانی نمونه‌ای از سطح بالاتر واکنش نظامی بود. وزارت دفاع رومانی اعلام کرد جنگنده‌های اف-۱۶ این کشور دو پهپاد را بر فراز آب‌های سرزمینی در دریای سیاه سرنگون کرده‌اند. مقام‌های رومانیایی این پرنده‌ها را احتمالاً از خانواده پهپادهای جِران ساخت روسیه ارزیابی کردند. این رویداد در حالی اتفاق افتاد که حملات به کشتی‌های تجاری در نزدیکی سواحل رومانی و بلغارستان نیز نگرانی‌های امنیتی را افزایش داده بود. اهمیت این حادثه در آن است که مقابله با پهپادها از مرحله هشدار و رهگیری فراتر رفت و به استفاده مستقیم از جنگنده برای انهدام اهداف پرنده انجامید.
ناتو در واکنش به افزایش حوادث، تقویت جناح شرقی خود را در دستور کار قرار داده است. این ائتلاف در ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۶ اعلام کرد که با ابتکار «نگهبان شرقی» و افزایش هماهنگی میان نیروهای هوایی، سامانه‌های پدافندی، هواپیماهای شناسایی و تجهیزات مراقبتی، تلاش می‌کند توان بازدارندگی خود را از منطقه بالتیک تا دریای سیاه افزایش دهد. این برنامه در امتداد تقویت حضور نظامی ناتو در شرق اروپا قرار دارد؛ مسیری که پس از جنگ اوکراین و افزایش نگرانی‌ها درباره نقض حریم هوایی اعضای ائتلاف دنبال شده است.
با این حال، افزایش تعداد جنگنده‌ها و سامانه‌های پدافندی به‌تنهایی پاسخگوی همه تهدیدهای پهپادی نیست. بخش مهمی از این پرنده‌ها ابعاد کوچک، سطح مقطع راداری محدود و هزینه تولید نسبتاً پایینی دارند. مقابله با چنین اهدافی با استفاده دائمی از موشک‌های گران‌قیمت پدافندی یا اعزام جنگنده‌های پیشرفته، از نظر اقتصادی و عملیاتی قابل تداوم نیست. ناتو به شبکه‌ای چندلایه نیاز دارد که رادارهای کوتاه‌برد، سامانه‌های شناسایی الکترواپتیکی، جنگ الکترونیک، تجهیزات اخلالگر و ابزارهای رهگیری کم‌هزینه را در کنار سامانه‌های متعارف پدافندی به کار بگیرد.
تغییر مهمی که جنگ اوکراین در معادلات نظامی اروپا ایجاد کرده، آشکار شدن فاصله میان هزینه تولید یک پهپاد و هزینه مقابله با آن است. یک پهپاد کوچک می‌تواند با هزینه‌ای به‌مراتب کمتر از یک موشک رهگیر، سامانه‌های راداری و دفاع هوایی را درگیر کند و حتی برای مدتی فعالیت فرودگاه‌ها یا تأسیسات حساس را مختل سازد. اگر این پرنده به هدف خود نرسد و در کشور دیگری سقوط کند، باز هم ممکن است عملیات نظامی، حمل‌ونقل هوایی یا فعالیت زیرساخت‌های عمومی را تحت تأثیر قرار دهد.
این مسئله برای کشورهای اروپایی فقط یک چالش نظامی نیست. فرودگاه‌ها، نیروگاه‌ها، مراکز انرژی، بنادر و تأسیسات ارتباطی در برابر پروازهای غیرمجاز آسیب‌پذیرند و حتی مشاهده یک پهپاد تأییدنشده در نزدیکی این مراکز می‌تواند به توقف موقت فعالیت‌ها و افزایش هزینه‌های امنیتی منجر شود. در هفته‌های گذشته، گزارش‌هایی از هشدارهای پهپادی در چند کشور اروپایی منتشر شده که برخی از آن‌ها به تعطیلی موقت فرودگاه یا محدودیت پروازها انجامیده است؛ البته در همه این موارد، وجود پهپاد یا منشأ آن به‌طور قطعی تأیید نشده است.
یکی دیگر از دشواری‌های پیش روی ناتو، تفاوت قوانین و اختیارات ملی در برخورد با اهداف ناشناس است. تصمیم درباره شلیک به یک هدف در حریم هوایی کشورها معمولاً به قوانین داخلی، سطح تهدید، اطلاعات موجود و مسئولیت فرماندهان نظامی وابسته است. هماهنگی میان کشورهای عضو نیز اهمیت زیادی دارد؛ زیرا یک پهپاد ممکن است از حریم هوایی یک کشور عبور کند و در کشور دیگری سقوط کند. نبود تبادل سریع اطلاعات یا تفاوت در معیارهای شناسایی می‌تواند زمان واکنش را افزایش دهد.
در این میان، نسبت دادن همه حوادث به روسیه یا اوکراین بدون ارائه شواهد فنی، به اعتبار ارزیابی‌های امنیتی آسیب می‌زند. برخی موارد به‌طور رسمی به پهپادهای روسی یا اوکراینی نسبت داده شده‌اند، اما در تعدادی از رویدادها منشأ پرنده همچنان نامشخص است. حتی در مورد پهپادهایی که وارد حریم هوایی کشورهای عضو ناتو شده‌اند، باید میان ورود تأییدشده، مشاهده گزارش‌شده و انتساب مسئولیت تفاوت قائل شد. این تفکیک برای جلوگیری از تشدید تنش و حفظ اعتبار تصمیم‌های نظامی ضروری است.
تکرار این حوادث نشان می‌دهد جنگ پهپادی به یکی از عوامل تعیین‌کننده در امنیت اروپا تبدیل شده است. ناتو اکنون با تهدیدی روبه‌روست که نه مانند حمله یک هواپیمای جنگی به‌سادگی قابل شناسایی است و نه می‌توان برای مقابله با آن تنها به سامانه‌های پدافندی گران‌قیمت تکیه کرد. تجربه کشورهای اروپای شرقی نشان داده است که حتی یک پهپاد سرگردان نیز می‌تواند زنجیره‌ای از هشدارهای نظامی، محدودیت‌های پروازی و تنش‌های سیاسی ایجاد کند. پرسش اصلی برای ناتو دیگر فقط چگونگی حفاظت از مرزهای شرقی نیست؛ این ائتلاف باید نشان دهد در برابر تهدیدهای کوچک، ارزان و پرتکرار نیز توان شناسایی و واکنش مؤثر دارد.
