آینده آموزش علوم انسانی در عصر هوش مصنوعی

به گزارش گفتمان ما به نقل از Asr Iran،

حمزه موسوی فرارو طی چند سال اخیر ظهور و رشد همه جانبه هوش مصنوعی بدل به بخشی از عرصه های گوناگون حیات روزمره آدمیان در سراسر جهان شده است. این رشد چنان سریع و فراگیر است که بعضی دولت مردان شرط پیشتاز بودن کشورهای شان در عرصه رقابت با سایر ملت ها و کشورها را منوط به برنده شدن در میدان رقابت بر سر این پدیده می دانند؛ و حتی صحبت از تشکیل وزارت خانه های هوش مصنوعی درمیان است. از این رو به نظر می رسد که آینده، آینده هوش مصنوعی است. بی گمان تشریح همه ابعاد گسترش و رشد کاربرد هوش مصنوعی کاری بی پایان و لذا ناممکن است؛ چرا که هوش مصنوعی هر روز سر از قلمروهای تازه ای درمی آورد و حتی می تواند باب ورود به سرزمین های ناشناخته ای را بگشاید. لذا به عنوان یک دانش آموخته علوم انسانی مایلم از انبوه روزافزون پرسش های پیرامون هوش مصنوعی اندکی به پرسش از نسبت هوش مصنوعی و علوم انسانی بپردازم. نسبت علوم انسانی و هوش مصنوعی چیست؟ یا چگونه باید باشد؟ ادعای نگارنده این سطور این است که: این علوم انسانی است که باید تفکر درباره هوش مصنوعی را در بربگیرد و نه اینکه هوش مصنوعی بستر تولید علوم انسانی و تفکر گردد. این روزها در محیط های آموزشی و پژوهشی شاهدیم که همه با شگفتی و نوعی حس مرعوب شدگی و حتی با ولع از هوش مصنوعی و قدرت آن در پیشبرد کارهای شان سخن می گویند و جملاتی از این دست زیاد به گوش می رسد: «با هوش مصنوعی هم زمان در حال نوشتن چند مقاله و انجام چند پروژه هستم». «ظرف چند روز پایان نامه ام را با هوش مصنوعی جمع کردم! » «چند صد صفحه متن انگلیسی را به هوش مصنوعی دادم و ظرف چند ثانیه آن را ترجمه کرد! » «با ظهور هوش مصنوعی دیگر نیازی به مترجم و ویراستار نیست! » و... کاربرد هوش مصنوعی در دانش های دیگر، همچون پزشکی و مهندسی، ناگزیر و احتمالا مطلوب است. بنیاد این دانش ها بر محاسبه، تجربه و آزمایش است و هوش مصنوعی ابزاری است که می تواند در خدمت این اهداف باشد و روند امور را سرعت ببخشد و دقیق سازد. اما بنیاد علوم انسانی بر مواجهه با متن هم به معنای گسترده آن، هر آنچه ما را به تأمل و درنگ وا دارد، و هم به معنای خاص آن یعنی متون مکتوب حیطه این دانش هاست؛ و متن جای تأنی است نه تعجیل! آلن بدیو، فیلسوف برجسته فرانسوی، در مقاله دوران ساز «میل فلسفه و جهان معاصر» می گوید: «مشخصه جهان ما سرعت آن است: سرعت تغییر تاریخی؛ سرعت تغییر تکنیکی؛ سرعت ارتباطات؛ شتاب انتقالات و حتی شتاب سرسام آور برقراری پیوند میان افراد: این سرعت ما را در معرض تهدید آشفتگی و عدم انسجامی بس بزرگ قرار می دهد. به سبب گرایش به غایت سریع اشیاء، تصاویر و روابط است که ما حتی وقت نمی کنیم این عدم انسجام را اندازه بگیریم.» نسبت علوم انسانی با این سرعت چیست؟ آیا شاخه های این دانش و بنیادی ترین شان یعنی فلسفه باید همچون پر کاهی خود را به گردباد حادثه بسپارند؟ آیا وظیفه فلسفه و علوم انسانی کشیدن عنان زمان و برپا نگه داشتن فرصتی برای تأمل و درنگ بر خیل حوادث نیست؟ بدیو می گوید: «فلسفه باید نوعی فرایند کُند کردن و به تأخیر انداختن را پیشنهاد کند؛ باید زمانی برای تفکر برپا سازد که در برابر فرمان افزایش سرعت بتواند به زمانی خاص خود قوام بخشد.» جهان ما گرایشی تمامیت خواهانه به یکسان سازی همه ابعاد حیات آدمیان دارد. ظهور شبکه های اجتماعی این یکسان سازی و سطحی نگری برآمده از آن را مدام تشدید می کند. به عبارت دیگر نوعی توده ای سازی و یکدست سازی مجازی بر جهان مان حاکم شده است و هوش مصنوعی می تواند بر شدت این همسانی در قلمرو اندیشه بیفزاید و فاصله انتقادی را که لازمه علوم انسانی و تفکر فلسفی است هر دم بیشتر پر کند و بزداید. از سوی دیگر علوم انسانی، به یک معنا، عرصه دفاع از تفاوت هاست. عرصه ای که به نام حقیقتی کلی و فراچنگ نیامدنی از حقایق جزئی دفاع می کند. آیا هوش مصنوعی می تواند چنین تکثر و گوناگونی در قلمرو اندیشه را تضمین کند؟ آیا نتیجه پرامپت های یکسان، پاسخ های یکسان و در نتیجه تعطیلی تفکر نخواهد بود؟ بعلاوه علوم انسانی قلمرو دفاع از بعد سوبژکتیو آدمی و سوژگی اوست و سوژگی برآمده از تجربه مواجهه با رخدادهاست. رخدادهایی که در عرصه های علم، سیاست، هنر و عشق روی می دهند. به بیان ساده رخدادها صرفا اموری غیرمنتظره نیستند بلکه رویداد های اند که قواعد و چارچوب های فهم واقعیت را دگرگون می سازند و مختل می کنند؛ رویدادهایی که عده ای ندای خطاب شان را پذیرا می شوند «چیزی تکان دهنده و از جا در رفته که به نظر می رسد به ناگهان رخ داده و جریان معمول امور را دچار وقفه می کند؛ چیزی که از قرار معلوم از دل هیچ سر برمی آورد، بدون عللی قابل تشخیص، نمودی که وجودی استوار بنیادش نیست.» آیا مواجهه با متن نیز تجربه نوعی رخداد نیست؟ به گواهی تاریخ کم نیستند انسان هایی که حیات شان در اثر مواجهه با یک متن دگرگون شده است. از این رو یکی از پرسش هایی که شاخه های گوناگون علوم انسانی و بویژه فلسفه باید به آن بپردازند این است که آیا ظهور هوش مصنوعی نوعی رخداد است یا برعکس این پدیده جایگرین مواجهه آدمی با خاصیت رخدادگون متن شده است. بنابر آنچه آمد تفکر برآمده از علوم انسانی اگر نه تماما دست کم تا حد زیادی، نتیجه مواجهه زنده و تجربه زیسته آدمی و تأمل بر این تجربه است و نه آموزش پرامپت نویسی! آموزش علوم انسانی مبتنی بر نیوشایی نوعی نداست. نیوشایی ندای استادان و آموزگارانی که صدایشان ما را همزمان میخکوب می سازد و از جا – از سنگینی رخوتناک واقعیت – برمی کند. از این رو می توان ادعا کرد که تفکر و نوشتن توانایی گوش سپردن به این ندا است. نسبت هوش مصنوعی با این ندا چیست؟ بی گمان پرسش هایی از این دست پرسش هایی هستند که دست اندر کاران آموزش علوم انسانی باید به آن بیندیشند. پرسش هایی که تقدیر آموزش علوم انسانی در گرو اندیشیدن به آنان است.