به گزارش خبرگزاری مهر، تاریخ فلسفه اسلامی سرشار از اندیشمندانی است که قرن‌ها پیش به پرسش‌هایی بنیادین درباره انسان، جهان، خداوند، هستی و حقیقت اندیشیده‌اند؛ بااین‌حال، انتقال این میراث فکری به نسل نوجوان، به زبانی متناسب با نیازها و اقتضائات ذهنی آنان، همچنان یکی از ضرورت‌های حوزه آموزش و ترویج فلسفه است.
به گزارش گفتمان ما به نقل از Mehr News،
به گزارش خبرگزاری مهر، تاریخ فلسفه اسلامی سرشار از اندیشمندانی است که قرن‌ها پیش به پرسش‌هایی بنیادین درباره انسان، جهان، خداوند، هستی و حقیقت اندیشیده‌اند؛ بااین‌حال، انتقال این میراث فکری به نسل نوجوان، به زبانی متناسب با نیازها و اقتضائات ذهنی آنان، همچنان یکی از ضرورت‌های حوزه آموزش و ترویج فلسفه است. کتاب «قهرمانان اندیشه: سفر به دنیای فیلسوفان مسلمان» نوشته حامده راستایی و نیره کاظمی، با ویراستاری سردار دکامی، تلاشی در همین مسیر است. نویسندگان در این اثر کوشیده‌اند با بهره‌گیری از روایت اول‌شخص، تصویرگری و مثال‌های ملموس و امروزی، مخاطب را با زندگی و اندیشه فیلسوفان مسلمان آشنا کنند. به همین مناسبت، با دکتر حامده راستایی درباره انگیزه تألیف، شیوه روایت و اهداف آموزشی و تربیتی این کتاب گفت‌وگو کرده‌ایم که در ادامه می‌خوانید. یکی از ویژگی‌های متمایز کتاب، استفاده از روایت اول‌شخص است؛ به‌گونه‌ای که هر فیلسوف اندیشه‌های خود را از زبان خودش روایت می‌کند. چرا این شیوه را برای معرفی شخصیت‌ها و بیان مباحث فلسفی انتخاب کردید؟ ما در این کتاب تلاش کردیم از گزارش‌نویسی صرف تاریخی یا شرح مستقیم مفاهیم فاصله بگیریم. هدفمان این بود که مخاطب احساس کند به‌صورت چهره‌به‌چهره با شخصیت فیلسوف روبه‌رو شده است. وقتی زندگی و اندیشه هر فیلسوف از زبان خود او روایت می‌شود، جوانان و نوجوانان پیش از آنکه با برهان‌ها و استدلال‌های فلسفی مواجه شوند، با انسانی آشنا می‌شوند که دغدغه‌هایی داشته و در جست‌وجوی حقیقت بوده است. این شیوه روایت کمک می‌کند مخاطب با شخصیت فیلسوف هم‌ذات‌پنداری کند و اندیشه‌های او را در بستر زندگی، تجربه‌ها و پرسش‌هایش بشناسد. به این ترتیب، فلسفه از فضای خشک و رسمی کتاب‌های درسی فاصله می‌گیرد و به تجربه‌ای زنده و انسانی تبدیل می‌شود. ویژگی دیگر کتاب، مصور بودن آن است. ترکیب تصویر با متنی که ماهیت فلسفی دارد، چه کمکی به ارتباط مخاطب نوجوان با محتوای اثر می‌کند؟ فلسفه معمولاً در قالب کتاب‌هایی با صفحات مملو از متن به مخاطب عرضه می‌شود؛ کتاب‌هایی که ممکن است در همان نگاه نخست برای مخاطب تازه‌کار و به‌ویژه نوجوانان، سنگین و خسته‌کننده به نظر برسند. ما می‌خواستیم مواجهه‌ای متفاوت و نزدیک‌تر با فیلسوفان ایجاد کنیم و مصور بودن کتاب در تحقق این هدف نقش مهمی داشت. تصاویر باعث می‌شوند مخاطب فیلسوف را نه صرفاً به‌عنوان نامی تاریخی در میان صفحات کتاب‌ها، بلکه به‌مثابه انسانی متفکر، زنده و برخوردار از احساس و دغدغه ببیند. به بیان دیگر، تصاویر پلی برای برقراری ارتباط عاطفی و بصری مخاطب با جهان اندیشه هستند و می‌توانند زمینه ورود آسان‌تر او به مباحث فلسفی را فراهم کنند. ایده نگارش کتاب «قهرمانان اندیشه» از کجا شکل گرفت و چرا تصمیم گرفتید تاریخ فلسفه اسلامی را برای مخاطب نوجوان روایت کنید؟ ایده اصلی نگارش کتاب از یک تجربه واقعی شکل گرفت. گاهی دانشجویان رشته‌های غیر از فلسفه به من مراجعه می‌کردند و علاقه‌مند بودند اطلاعاتی درباره فلسفه اسلامی به دست آورند؛ اما یافتن منبعی که بتواند مفاهیم فلسفی را بدون پیچیدگی‌های رایج به مخاطب غیرمتخصص منتقل کند، چندان آسان نبود. همین تجربه باعث شد احساس کنیم انتقال میراث فکری گذشتگان به نسل جدید، با زبانی روشن و قابل‌فهم، یکی از وظایف مهم فرهنگی و فکری زمانه ماست. از سوی دیگر، نوجوانان معمولاً فلسفه را مجموعه‌ای از نظریه‌های انتزاعی و پاسخ‌های حفظ‌کردنی می‌دانند. هدف ما این بود که نشان دهیم فیلسوفان بزرگی در سنت فکری جهان اسلام، از کندی و ابن‌سینا تا علامه طباطبایی، قرن‌ها پیش با پرسش‌های بزرگ و بنیادین درباره انسان، جهان و خداوند مواجه بوده‌اند. البته مسائل و دغدغه‌های فکری فیلسوفان گذشته الزاماً و دقیقاً همان مسائل امروز ما نیست، اما آشنایی با روح پرسشگری آنان و شیوه‌ای که برای حل معماهای هستی به کار می‌گرفتند، می‌تواند به مخاطب امروز جسارت اندیشیدن بدهد. می‌خواستیم فلسفه برای نوجوانان و دیگر مخاطبان علاقه‌مند، ابزاری برای پرسیدن و زیستن باشد، نه صرفاً مجموعه‌ای از اطلاعات تاریخی و نظری. در کنار نام‌های شناخته‌شده‌ای چون غزالی، سهروردی و ابن‌رشد، نام برخی فیلسوفان کمترشناخته‌شده مانند بهمنیار، خفری و میرفندرسکی نیز در کتاب دیده می‌شود. دلیل پرداختن به این چهره‌ها چه بود؟ هدف ما ارائه شرحی جامع و تفصیلی از تاریخ فلسفه اسلامی نبود، بلکه می‌خواستیم پیوستگی و زمینه تاریخی جریان‌های فکری را نشان دهیم. جریان‌های فلسفی در خلأ شکل نمی‌گیرند، بلکه همواره در پیوند با اندیشه‌های پیشین و در بستر تاریخی و فکری خاص خود رشد می‌کنند. برای درک بهتر مکتب یک فیلسوف بزرگ، گاهی لازم است شاگردان او یا اندیشمندانی را نیز بشناسیم که حلقه اتصال میان دو مکتب یا دو دوره فکری بوده‌اند. این چهره‌ها ممکن است شهرت کمتری داشته باشند، اما در زمانه خود تأثیرگذار بوده‌اند و شناخت آنان به تکمیل تصویر تاریخ اندیشه کمک می‌کند. به همین دلیل تلاش کردیم در کنار معرفی فیلسوفان برجسته، به برخی از این شخصیت‌ها نیز بپردازیم تا مخاطب با سیر و پیوستگی سنت فلسفی اسلامی آشنایی بیشتری پیدا کند. در کتاب مفاهیم عمیقی مانند «اصالت وجود»، «وحدت عاقل و معقول»، «برهان صدیقین» و «حرکت جوهری» مطرح شده است. چگونه این مفاهیم دشوار را برای مخاطب غیرمتخصص و نوجوان قابل‌فهم کردید؟ این دقیقاً یکی از چالش‌های جدی ما در تألیف کتاب بود. تلاش کردیم ضمن حفظ خطوط اصلی تفکر هر فیلسوف، مفاهیم را با زبانی روشن و متناسب با مخاطب توضیح دهیم و در عین حال از ساده‌سازی گمراه‌کننده پرهیز کنیم. به جای آنکه مخاطب را از ابتدا درگیر اصطلاحات پیچیده کنیم، کوشیدیم با داستان‌پردازی و طرح پرسش‌های بنیادین، مانند پرسش از هستی، مرگ، اختیار و پیدایش جهان، ذهن نوجوان را با مسئله درگیر کنیم. اعتقاد داریم وقتی مخاطب با یک پرسش واقعی مواجه شود، آمادگی بیشتری برای فهم پاسخ‌ها و استدلال‌های فلسفی پیدا می‌کند. بنابراین، نقطه آغاز ما در توضیح مفاهیم، ایجاد پرسش و برانگیختن کنجکاوی بود، نه انباشت اصطلاحات تخصصی. در متن کتاب برای توضیح مفاهیم پیچیده از مثال‌های ملموس و امروزی استفاده کرده‌اید. به‌روزرسانی مثال‌ها تا چه اندازه در برقراری ارتباط مخاطب با اندیشه فیلسوفان گذشته مؤثر بوده است؟ یکی از موانع اصلی در خواندن متون فلسفی کهن، زبان و مثال‌هایی است که به زندگی و تجربه‌های مردم همان دوران تعلق دارند. فیلسوفان گذشته برای توضیح مسائل فلسفی از مثال‌هایی استفاده می‌کردند که برای مخاطبان زمانه خود آشنا و قابل‌فهم بود. ما در این کتاب تصمیم گرفتیم بدون تغییر در اصل مبانی فلسفی، مثال‌ها و استعاره‌ها را متناسب با جهان تجربه و زندگی امروز مخاطب بازآفرینی کنیم. برای مثال، نوجوان امروز برای فهم مفاهیمی مانند علت و معلول یا نحوه صدور کثرت از وحدت، ممکن است با مثال‌هایی نظیر بازی دومینو، ترکیب اتم‌ها یا کشتی‌بان گرفتار در مه ارتباط بهتری برقرار کند. این مثال‌ها کمک می‌کنند مفاهیم انتزاعی در قالب تجربه‌ها و تصاویر ملموس‌تری ارائه شوند. هدف ما این بود که مخاطب به جای گرفتار شدن در دشواری اصطلاحات، ابتدا با مسئله ارتباط برقرار کند و سپس به درک مبانی فلسفی آن برسد. در بخش‌های مختلف کتاب، عنوانی با نام «درسی برای زندگی» دیده می‌شود. هدف از طراحی این بخش چیست و چه نسبتی میان اندیشه‌های فلسفی و زندگی روزمره مخاطب برقرار می‌کنید؟ ما معتقدیم فلسفه باید راهی برای فهم خود و زندگی باشد. بخش «درسی برای زندگی» در واقع به پیام راهگشا و جنبه کاربردی اندیشه هر فیلسوف می‌پردازد. می‌خواستیم به جوانان و نوجوانان نشان دهیم که اندیشه‌های اخوان‌الصفا، نقدهای فخر رازی یا حکمت متعالیه ملاصدرا صرفاً مطالبی نیستند که در کتابخانه‌ها و متون تخصصی محصور مانده باشند، بلکه می‌توانند در بزنگاه‌های دشوار زندگی به ما کمک کنند تا تصمیم‌های آگاهانه‌تری بگیریم. از این منظر، فلسفه صرفاً دانشی برای شناخت تاریخ اندیشه یا آشنایی با نظریه‌های متفکران نیست، بلکه می‌تواند در شکل‌گیری نگرش ما به جهان، شناخت خود و مواجهه با مسائل زندگی نقش داشته باشد. تلاش کردیم این پیوند را در قالب بخش «درسی برای زندگی» برای مخاطب ملموس‌تر کنیم. به‌عنوان پرسش پایانی، چه پیامی برای نوجوانانی دارید که این کتاب را مطالعه می‌کنند؟ امیدواریم این کتاب جرقه‌ای از شوق اندیشیدن را در ذهن نسل جوان روشن کند. دوست داریم نوجوانان با خواندن این اثر، ضمن احساس تعلق به یک سنت فکری غنی، به استقلال فکری نیز دست پیدا کنند و برای اندیشیدن و ساختن آینده‌ای نو آماده شوند. «قهرمانان اندیشه» دعوتی برای آغاز سفر به دنیای پرسشگری است؛ سفری که امیدواریم با خواندن این کتاب به پایان نرسد، بلکه آغازگر مسیر تازه‌ای از تفکر، جست‌وجو و شناخت باشد.
