به گزارش خبرنگار تابناک در استان کهگیلویه و بویراحمد، افزایش هزینه‌های درمان، پرداخت سنگین از جیب مردم، مراجعات مستقیم و بعضاً غیرضروری به پزشکان متخصص و استفاده نامتناسب از خدمات تشخیصی، سال‌هاست به یکی از چالش‌های نظام سلامت تبدیل شده است.
به گزارش گفتمان ما به نقل از Tabnak،
به گزارش خبرنگار تابناک در استان کهگیلویه و بویراحمد، افزایش هزینه‌های درمان، پرداخت سنگین از جیب مردم، مراجعات مستقیم و بعضاً غیرضروری به پزشکان متخصص و استفاده نامتناسب از خدمات تشخیصی، سال‌هاست به یکی از چالش‌های نظام سلامت تبدیل شده است. در چنین شرایطی، اجرای برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع در شهرستان بویراحمد را می‌توان تلاشی برای اصلاح مسیر ارائه خدمات سلامت دانست؛ برنامه‌ای که قرار است به‌جای تمرکز بر درمان پس از بروز بیماری، مراقبت مستمر، پیشگیری و مدیریت هدفمند مراجعات را در اولویت قرار دهد. اظهارات مسئولان حوزه بهداشت دانشگاه علوم پزشکی یاسوج در نشست خبری اخیر نشان می‌دهد که این برنامه از مرحله آغاز اجرایی عبور کرده و اکنون نخستین آمارهای عملکردی آن منتشر شده است؛ با این حال، فاصله میان ثبت آمار و تحقق اهداف نهایی، موضوعی است که باید در ادامه اجرای طرح مورد توجه قرار گیرد. بویراحمد؛ پایلوت استانی با بیش از ۲۳ هزار ویزیت سید محسن اسدی، رئیس مرکز بهداشت شهید دامیده بویراحمد، با اشاره به آغاز اجرای طرح از ۲۵ مردادماه امسال، گفت: بویراحمد نخستین شهرستان استان است که اجرای آزمایشی پزشکی خانواده و نظام ارجاع را برعهده گرفته و به‌عنوان تنها مرکز استان در کشور انتخاب شده که این برنامه را به‌صورت پایلوت اجرا می‌کند. به گفته وی، خدمات این برنامه در ۲۲ مرکز بهداشتی، پایگاه‌های سلامت شهری، خانه‌های بهداشت روستایی و مراکز خدمات جامع سلامت شهری و روستایی ارائه می‌شود. اسدی آمار مراجعات ثبت‌شده از زمان آغاز طرح را ۲۳ هزار و ۵۰۴ مورد اعلام کرد و افزود: از این تعداد، سه هزار و ۸۳۰ نفر برای دریافت خدمات تخصصی به سطوح بالاتر ارجاع شده‌اند؛ رقمی که حدود ۱۶ درصد مجموع مراجعات را تشکیل می‌دهد. این آمار در نگاه نخست از فعال شدن سازوکار پزشک خانواده و پذیرش بخش قابل‌توجهی از مراجعات در سطح نخست حکایت دارد؛ اما برای ارزیابی دقیق‌تر عملکرد طرح، صرف تعداد ویزیت‌ها کافی نیست. میزان موفقیت درمان در سطح نخست، رضایت بیماران، مدت انتظار برای دریافت خدمات تخصصی و کیفیت پیگیری بیماران ارجاع‌شده نیز باید در کنار آمار مراجعات منتشر شود. کاهش ارجاع از ۳۸ به ۱۲ درصد؛ نشانه تغییر الگوی مراجعه مسلم شریفی، معاون بهداشت و درمان دانشگاه علوم پزشکی یاسوج و رئیس مرکز بهداشت استان، یکی از نتایج اولیه اجرای این برنامه را کاهش میزان ارجاع به سطح دو عنوان کرد. به گفته وی، پیش از اجرای طرح، حدود ۳۷ تا ۳۸ درصد مراجعات به مراکز بهداشتی و درمانی به سطح دوم ارجاع می‌شد، اما طی سه ماه اجرای پزشکی خانواده، این میزان به حدود ۱۲ درصد رسیده است. این تغییر آماری از منظر مدیریت خدمات سلامت اهمیت دارد؛ چراکه یکی از اهداف اصلی پزشکی خانواده، جلوگیری از مراجعه مستقیم و غیرضروری به متخصصان و هدایت بیماران به مسیری است که ابتدا نیاز واقعی آنان در سطح نخست بررسی شود. در الگوی سنتی، افراد در بسیاری از موارد بدون ارزیابی اولیه به متخصص مراجعه می‌کنند و ممکن است با درخواست آزمایش‌ها، تصویربرداری‌ها یا خدمات درمانی غیرضروری مواجه شوند؛ موضوعی که علاوه بر افزایش هزینه‌های شخصی، منابع محدود نظام سلامت را نیز تحت فشار قرار می‌دهد. با این حال، کاهش میزان ارجاع زمانی یک دستاورد واقعی محسوب می‌شود که ناشی از تشخیص صحیح و درمان مؤثر در سطح نخست باشد، نه محدود شدن دسترسی بیماران به خدمات تخصصی. بنابراین، تفکیک ارجاع‌های ضروری و غیرضروری و انتشار آمار نتایج درمانی می‌تواند تصویر روشن‌تری از عملکرد این برنامه ارائه دهد. پرداخت ۶۷ درصدی مردم؛ ضرورت اصلاح نظام ارائه خدمات شریفی با اشاره به فشار اقتصادی هزینه‌های درمان بر خانوارها، سهم پرداخت مستقیم مردم از هزینه‌های سلامت در کشور را حدود ۶۷ درصد اعلام کرد و گفت: در بسیاری از نظام‌های سلامت دنیا این میزان حدود ۳۰ درصد است. این ارقام، از نگاه مسئولان دانشگاه، ضرورت اصلاح شیوه ارائه خدمات و مدیریت هزینه‌های درمان را برجسته می‌کند. در واقع، مسئله فقط افزایش تعرفه و قیمت دارو و تجهیزات پزشکی نیست؛ بلکه بخشی از هزینه‌های تحمیل‌شده به مردم به نحوه استفاده از خدمات سلامت بازمی‌گردد. وقتی مسیر مشخصی برای تشخیص اولیه و ارجاع وجود نداشته باشد، احتمال مراجعات تکراری، آزمایش‌های غیرضروری و مراجعه مستقیم به سطوح تخصصی افزایش می‌یابد. پزشکی خانواده قرار است با ایجاد یک مسیر مشخص، منابع درمانی را به سمت بیمارانی هدایت کند که واقعاً به خدمات تخصصی نیاز دارند. از این منظر، موفقیت طرح باید هم در کاهش هزینه‌های مردم و هم در افزایش دسترسی بیماران نیازمند به خدمات تخصصی سنجیده شود. پرونده الکترونیک؛ پایان سردرگمی یا آغاز مدیریت یکپارچه درمان؟ یکی از بخش‌های مهم این برنامه، تشکیل پرونده الکترونیک سلامت برای افراد تحت پوشش است. اسدی توضیح داد که اطلاعات سلامت و خدمات دریافتی مراجعه‌کنندگان در سامانه سیب ثبت می‌شود و در مراجعات بعدی یا هنگام ارجاع به سطوح بالاتر، امکان دسترسی به سوابق بیمار وجود خواهد داشت. در این ساختار، به‌ازای هر سه هزار نفر یک پایگاه سلامت پیش‌بینی شده و پزشک، ماما و مراقب سلامت مسئولیت ارائه خدمات به جمعیت تحت پوشش را برعهده دارند. اهمیت این سازوکار در آن است که پزشک خانواده به‌تدریج با وضعیت سلامت افراد تحت پوشش خود آشنا می‌شود و خدمات را صرفاً به درمان یک بیماری یا مراجعه مقطعی محدود نمی‌کند؛ بلکه وضعیت جسمی، روانی، سوابق درمانی و نیازهای پیشگیرانه افراد را نیز مورد توجه قرار می‌دهد. از سوی دیگر، ثبت الکترونیک اطلاعات زمانی می‌تواند به مدیریت یکپارچه درمان منجر شود که سامانه‌ها به‌روز باشند، اطلاعات به‌درستی ثبت شوند و پزشکان و مراکز درمانی سطوح مختلف امکان دسترسی مؤثر به سوابق بیمار را داشته باشند. خدمات رایگان و فرانشیز محدود؛ مشوق مشارکت مردم یکی از محورهای مورد تأکید مسئولان بهداشت شهرستان، کاهش هزینه‌های پرداختی مردم در مسیر پزشکی خانواده است. اسدی اعلام کرد خدمات اولیه این برنامه رایگان ارائه می‌شود و بیمارانی که از مسیر نظام ارجاع به کلینیک‌ها و بیمارستان‌ها مراجعه می‌کنند، برای بستری از خدمات رایگان بهره‌مند خواهند شد. همچنین خدمات پاراکلینیکی موردنیاز با فرانشیز ناچیز ارائه می‌شود. شریفی نیز توضیح داد که افراد تحت پوشش در چهار نوبت نخست ویزیت رایگان دریافت می‌کنند و پس از آن، پرداخت هزینه‌ها مطابق ضوابط تعیین‌شده خواهد بود. به گفته وی، در شش ماه نخست اجرای برنامه، دوره گذار در نظر گرفته شده و هنوز همه خدمات تخصصی صرفاً از مسیر کد ارجاع ارائه نمی‌شود؛ اما پس از تثبیت مدل اجرایی، مراجعه خارج از مسیر نظام ارجاع مستلزم پرداخت آزاد هزینه‌ها خواهد بود. این بخش از برنامه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ زیرا تغییر مسیر مراجعه مردم بدون تبیین دقیق تعرفه‌ها، میزان پوشش بیمه‌ای و تفاوت هزینه مراجعه از مسیر ارجاع و مراجعه آزاد، می‌تواند موجب ابهام و حتی نارضایتی شود. بنابراین، اطلاع‌رسانی شفاف درباره خدمات رایگان، تعداد دفعات مشمول حمایت، هزینه‌های احتمالی و نحوه استفاده از خدمات تخصصی، از الزامات اجرای موفق طرح خواهد بود. چالش اصلی؛ اعتماد مردم به پزشک خانواده شاید مهم‌ترین مانع پیش‌روی پزشکی خانواده، نه صرفاً مسائل اداری و اجرایی، بلکه تغییر فرهنگ مراجعه به پزشک باشد. سال‌هاست در ذهن بخشی از جامعه این تصور شکل گرفته که مراجعه مستقیم به متخصص یا فوق‌تخصص، حتی برای مشکلات اولیه، نشانه دریافت خدمات درمانی بهتر است. تغییر چنین نگرشی با بخشنامه و الزام اداری امکان‌پذیر نیست و نیازمند اعتمادسازی عملی است. شریفی نیز با اشاره به همین موضوع تأکید کرد که هنوز این باور به‌طور کامل در جامعه شکل نگرفته است که پزشک خانواده می‌تواند بخش قابل‌توجهی از نیازهای درمانی افراد را پاسخ دهد. در این میان، کیفیت عملکرد پزشکان خانواده، دسترسی آسان به پایگاه‌های سلامت، زمان انتظار مناسب، برخورد حرفه‌ای با مراجعه‌کنندگان و امکان ارجاع به‌موقع بیماران، عواملی هستند که می‌توانند اعتماد عمومی را تقویت یا تضعیف کنند. اگر شهروندان در سطح نخست خدمات مطلوب دریافت کنند و در صورت نیاز نیز بدون معطلی به متخصص دسترسی داشته باشند، پذیرش نظام ارجاع به‌تدریج به یک انتخاب مبتنی بر تجربه مثبت تبدیل خواهد شد؛ در غیر این صورت، اجبار به تغییر مسیر مراجعه ممکن است با مقاومت اجتماعی همراه شود. پیشگیری؛ هدفی فراتر از کاهش هزینه‌های درمان یکی از نکات مهم در اظهارات مسئولان دانشگاه، تأکید بر این موضوع بود که پزشکی خانواده صرفاً برنامه‌ای برای کاهش مراجعات تخصصی یا صرفه‌جویی مالی نیست. در این الگو، شناسایی زودهنگام بیماری‌ها، غربالگری، مراقبت‌های مستمر، توجه به سلامت روان و ارتقای سواد سلامت جامعه نیز دنبال می‌شود. به اعتقاد شریفی، مدیریت هزینه‌های غیرضروری می‌تواند منابع بیشتری برای توسعه خدمات پیشگیرانه و شناسایی زودهنگام بیماری‌ها فراهم کند. این نگاه، در صورت تحقق، می‌تواند جهت‌گیری نظام سلامت را از درمان‌محوری صرف به سمت پیشگیری و مراقبت مستمر تغییر دهد؛ موضوعی که در بلندمدت هم به نفع مردم و هم به سود منابع مالی نظام سلامت خواهد بود. آزمون اصلی دانشگاه؛ عبور از آمار به رضایت مردم اکنون اجرای پزشکی خانواده در بویراحمد با چند شاخص اولیه از جمله ۲۳ هزار و ۵۰۴ ویزیت، سه هزار و ۸۳۰ ارجاع و کاهش اعلام‌شده میزان ارجاع به سطح دو از حدود ۳۸ به ۱۲ درصد همراه شده است. این ارقام می‌توانند نقطه شروع مناسبی برای ارزیابی برنامه باشند، اما به‌تنهایی تضمین‌کننده موفقیت آن نیستند. دانشگاه علوم پزشکی باید در ادامه، علاوه بر انتشار آمار مراجعات و ارجاع‌ها، شاخص‌هایی مانند میزان رضایت مردم، زمان انتظار برای دریافت خدمات، تعداد بیماران درمان‌شده در سطح نخست، کیفیت ارجاع‌های تخصصی، میزان کاهش پرداخت از جیب و دسترسی مناطق روستایی و کم‌برخوردار به پزشک خانواده را نیز به‌صورت دوره‌ای اعلام کند. از سوی دیگر، اجرای موفق این طرح به هماهنگی میان مراکز بهداشتی، بیمارستان‌ها، کلینیک‌های تخصصی و بیمه‌ها وابسته است؛ چراکه پزشک خانواده تنها حلقه نخست زنجیره درمان است و اگر حلقه‌های بعدی به‌موقع و متناسب با نیاز بیمار عمل نکنند، کل فرایند با اختلال مواجه خواهد شد. در این میان، نقش رسانه‌ها نیز نباید به تبلیغ مزایای طرح محدود شود. اطلاع‌رسانی درباره نحوه ثبت‌نام، محل مراجعه، خدمات تحت پوشش و حقوق بیماران در کنار مطالبه‌گری درباره کیفیت اجرا، می‌تواند به افزایش مشارکت عمومی کمک کند. پزشکی خانواده در بویراحمد اکنون در مرحله‌ای قرار دارد که باید از موفقیت‌های آماری اولیه به سمت اثبات کارآمدی در زندگی روزمره مردم حرکت کند. معیار نهایی این برنامه نه تعداد پرونده‌های تشکیل‌شده و نه صرفاً کاهش ارجاع به متخصصان، بلکه دسترسی آسان‌تر مردم به خدمات باکیفیت، کاهش هزینه‌های درمان و اطمینان خاطر بیماران از طی شدن درست مسیر درمان است. اگر این اهداف محقق شود، پزشکی خانواده می‌تواند به نقطه عطفی در اصلاح نظام سلامت استان تبدیل شود؛ اما اگر زیرساخت‌ها، کیفیت خدمات و اعتماد عمومی هم‌پای محدودیت‌های مراجعه پیش نروند، فاصله میان اهداف اعلام‌شده و تجربه واقعی مردم همچنان باقی خواهد ماند.
