ژئواکونومی محاصره؛ از جنگ کریدورها تا راهبرد تاب‌آوری اقتصادی

به گزارش گفتمان ما به نقل از Tabnak،

اعلام تشکیل نیروی عملیاتی «Iron Gate» از سوی فرماندهی مرکزی آمریکا (CENTCOM)، با هدف محدودسازی انتقال تسلیحات، فناوری‌های دومنظوره و کالاهای تحریمی از مسیر مرزهای زمینی و دریای خزر، بار دیگر موضوع محاصره اقتصادی ایران را مطرح کرده است. پرسش اصلی این است: آیا می‌توان شبکه تجاری کشوری با هفت همسایه زمینی و دسترسی به چند پهنه آبی را به‌طور مؤثر مسدود کرد؟ پاسخ به این پرسش، صرفاً در توان نظامی یا تصمیم‌های سیاسی خلاصه نمی‌شود؛ جغرافیای اقتصادی، زیرساخت‌های حمل‌ونقل و میزان وابستگی کشورهای منطقه به مبادلات با ایران نیز نقش تعیین‌کننده‌ای دارند. ۱. جغرافیا؛ مزیت استراتژیک یا ظرفیت اقتصادی؟ ایران در نقطه اتصال مسیرهای تجاری اروپا، قفقاز، آسیای مرکزی، شبه‌قاره هند و خلیج فارس قرار دارد. برخورداری از هفت مرز زمینی مشترک و دسترسی به دریای خزر، خلیج فارس و دریای عمان، موقعیتی مهم برای ترانزیت و مبادلات منطقه‌ای ایجاد کرده است. با این حال، جغرافیا به‌تنهایی قدرت تجاری نمی‌سازد. کیفیت راه‌ها و خطوط ریلی، ظرفیت گمرکات و بنادر، هزینه حمل‌ونقل و اراده کشورهای همسایه برای همکاری، تعیین می‌کند که این مزیت تا چه اندازه به فرصت اقتصادی تبدیل شود. داشتن مسیر، لزوماً به معنای امکان استفاده مؤثر از آن نیست. ۲. داده‌ها چه می‌گویند؟ بر اساس داده‌های تجارت بین‌المللی سال ۲۰۲۴ منتشرشده در پایگاه WTO، ارزش واردات ثبت‌شده ایران حدود ۶۸.۵ میلیارد دلار بوده است. سه مبدأ اصلی واردات عبارت‌اند از: - امارات: ۲۱ میلیارد دلار - چین: ۱۷.۸ میلیارد دلار - ترکیه: ۱۱.۲ میلیارد دلار این سه کشور حدود ۷۳ درصد واردات ثبت‌شده ایران را تأمین کرده‌اند. در بخش صادرات نیز چین، عراق، امارات و ترکیه در مجموع حدود ۷۱ درصد مقاصد صادراتی ایران را تشکیل می‌دهند. این ارقام نشان می‌دهد که آسیب‌پذیری تجارت ایران فقط به تعداد مرزها محدود نیست؛ تمرکز مبادی واردات و مقاصد صادراتی نیز می‌تواند به نقطه ضعف تجارت خارجی تبدیل شود. بنابراین، تنوع شرکای تجاری به اندازه تنوع مسیرهای حمل‌ونقل اهمیت دارد. ۳. پارادوکس محاصره؛ بستن مرزها یا گران کردن تجارت؟ برای مختل‌کردن تجارت یک کشور، لزوماً نیازی به مسدودکردن فیزیکی تمام مرزها نیست. گاهی محدودیت در چند حلقه از زنجیره تجارت، اثری فراتر از بستن یک مسیر حمل‌ونقل دارد. محدودیت بیمه کشتی‌ها و کامیون‌ها، دشواری انتقال پول، اختلال در تأمین مالی، افزایش هزینه ترانزیت و محدودیت همکاری شرکت‌های حمل‌ونقل می‌تواند جریان کالا را کند و هزینه مبادلات را به‌شدت افزایش دهد. در این زمینه باید سه وضعیت را از یکدیگر تفکیک کرد: - محدودسازی هدفمند: جلوگیری از انتقال کالاها، تجهیزات یا فناوری‌های مشخص. - اختلال در شبکه تجاری: دشوارکردن حمل‌ونقل، پرداخت، بیمه و تأمین کالا در مقیاسی گسترده. - محاصره کامل: انسداد فراگیر مسیرهای تجاری و جلوگیری از ورود و خروج کالا. محاصره کامل ایران به دلیل گستردگی مرزها و تعدد مسیرهای منطقه‌ای با دشواری‌های جدی روبه‌روست؛ اما حتی تحقق دو سناریوی نخست نیز می‌تواند هزینه‌های قابل‌توجهی به اقتصاد تحمیل کند، بی‌آنکه تجارت به‌طور کامل متوقف شود. ۴. ضد‌محاصره ژئواکونومیک؛ ایران چه باید بکند؟ در مواجهه با محدودیت‌های تجاری، یافتن چند مسیر جایگزین کافی نیست. هدف باید ایجاد شبکه‌ای باشد که اختلال در یک مسیر یا محدودیت همکاری یک کشور، فعالیت کل تجارت را متوقف نکند. پنج محور در این زمینه اهمیت دارد: الف. دیپلماسی کریدوری: روابط با هفت کشور همسایه باید از مبادلات مقطعی فراتر رود و در قالب توافق‌های بلندمدت گمرکی، ترانزیتی و حمل‌ونقلی توسعه یابد. هرچه همکاری با ایران برای همسایگان منفعت اقتصادی بیشتری داشته باشد، محدودسازی آن نیز برایشان پرهزینه‌تر خواهد بود. ب. تنوع‌بخشی به شرکای تجاری: تمرکز واردات و صادرات بر چند کشور، آسیب‌پذیری تجارت خارجی را افزایش می‌دهد. توسعه روابط با آسیای مرکزی، قفقاز، هند و سایر اقتصادهای منطقه می‌تواند این وابستگی را کاهش دهد. پ. توسعه شبکه چندوجهی حمل‌ونقل: تقویت راه‌آهن، بنادر شمالی و جنوبی، کریدور شمال–جنوب، مسیرهای ارتباطی با آسیای مرکزی و ظرفیت بندر چابهار باید در قالب برنامه‌ای یکپارچه دنبال شود تا امکان جایگزینی اقتصادی میان مسیرها فراهم شود. ت. استقلال نسبی زنجیره تأمین: وابستگی به واردات قطعات، مواد اولیه و کالاهای واسطه‌ای می‌تواند فعالیت صنایع را مختل کند. توسعه تولید داخلی در حوزه‌های راهبردی، به‌ویژه تجهیزات صنعتی و قطعات دشوارجایگزین، باید بخشی از سیاست تاب‌آوری اقتصادی باشد. ث. معماری مالی و تجاری منطقه‌ای: توسعه سازوکارهای قانونی تسویه با ارزهای محلی، پیمان‌های پولی دوجانبه، بانکداری کارگزاری منطقه‌ای، بیمه تجاری و روش‌های متنوع تأمین مالی می‌تواند وابستگی به شبکه‌های محدود مالی را کاهش دهد. در کنار این محورها، یکپارچه‌سازی سامانه‌های گمرکی و لجستیکی و دسترسی فعالان اقتصادی به اطلاعات دقیق تجارت نیز ضروری است. کاهش توقف کالا در مرزها و پیش‌بینی‌پذیرکردن فرآیندهای تجاری، خود یک مزیت رقابتی محسوب می‌شود. ۵. نتیجه؛ جغرافیا کافی نیست، تاب‌آوری تعیین‌کننده است محاصره کامل زمینی ایران با موانع جغرافیایی، لجستیکی و اقتصادی قابل‌توجهی روبه‌روست؛ اما این واقعیت به معنای مصونیت اقتصاد کشور در برابر فشارهای تجاری نیست. آسیب‌پذیری تجارت خارجی بیش از آنکه به تعداد مرزها وابسته باشد، به تنوع مسیرها و شرکای تجاری، کیفیت زیرساخت‌های حمل‌ونقل و انعطاف‌پذیری نظام تأمین و پرداخت بستگی دارد. از این رو، راهبرد ایران نباید صرفاً بر یافتن مسیرهای موقت متمرکز باشد؛ بلکه باید موقعیت جغرافیایی کشور را به مزیتی اقتصادی و پایدار تبدیل کند و شبکه‌ای بسازد که اختلال در یک بخش، کل جریان تجارت را از کار نیندازد. در نهایت، مسئله اصلی فقط باز نگه‌داشتن مرزها نیست؛ بلکه ساختن اقتصادی است که بستن یک مسیر، نتواند شریان‌های اصلی آن را از کار بیندازد. این همان منطق ژئواکونومی است: تبدیل جغرافیا به قدرت اقتصادی و بهره‌گیری از وابستگی متقابل تجاری برای افزایش تاب‌آوری.