عصر ایران؛ دکتر حسن گل محمدی - سعید جلیلی در تازه‌ترین گفت‌وگوی تلویزیونی خود، تفاهم‌نامه اسلام‌آباد را نه یک توافق نقض‌شده، بلکه یک «سوءتفاهم» نامید.
به گزارش گفتمان ما به نقل از Asr Iran،
عصر ایران؛ دکتر حسن گل محمدی - سعید جلیلی در تازه‌ترین گفت‌وگوی تلویزیونی خود، تفاهم‌نامه اسلام‌آباد را نه یک توافق نقض‌شده، بلکه یک «سوءتفاهم» نامید. او تصریح کرد تفاهمی که طرف آمریکایی آن را بی‌ارزش‌تر از کاغذ تنظیم‌شده بداند، اصولاً تفاهم محسوب نمی‌شود. این عبارت کوتاه و رسانه‌ای، صرفاً یک نقد ساده به بدعهدی آمریکا نیست. جلیلی با به‌کارگیری واژه «سوءتفاهم»، عملاً ارزیابی تیم مذاکره‌کننده و بخش عمده‌ای از ساختار تصمیم‌گیری کشور را زیر سؤال می‌برد. معنای صریح سخن او این است که مسئله صرفاً به نقض تعهد از سوی طرف مقابل محدود نمی‌شود؛ بلکه تصمیم‌گیران ایرانی از ابتدا در تحلیل امکان دستیابی به تفاهم و اقدام متقابل دچار خطای محاسباتی بوده‌اند. بررسی دقیق‌تر مواضع جلیلی نشان می‌دهد که او طی چند ماه گذشته، از سکوت و احتیاط اولیه به سمت نقد شیوه مذاکره و در نهایت بی‌اعتبار ساختن اصل تفاهم حرکت کرده است؛ تحولی که نقش او را در جریان مخالفت با مذاکرات پررنگ‌تر می‌سازد. جلیلی چه گفت؟ سعید جلیلی در برنامه گفت‌وگوی ویژه خبری شبکه خبر اعلام کرد هنوز مدت زیادی از تفاهم اسلام‌آباد نگذشته بود که رئیس‌جمهور آمریکا آن را بی‌اعتبار خواند. او با اشاره به موضع ترامپ درباره بی‌ارزش بودن توافق گفت: «تفاهمی که طرف مقابل بگوید به اندازه کاغذش هم نمی‌ارزد، تفاهم نیست؛ سوءتفاهم است.» جلیلی در ادامه، این تصور را که ایران با اعطای امتیاز در چند حوزه بتواند اقدام متقابلی از آمریکا دریافت کند، «تصوری کاملاً نادرست» دانست. به عقیده او، آمریکا اصولاً به‌دنبال مبادله متقابل نیست و تنها هدف تحمیل خواسته‌های خود را دنبال می‌کند. او البته هم‌زمان تأکید کرد که جنگ باید با اقتدار پایان یابد، سایه تهدید از سر کشور برداشته شود و ایران نباید در وضعیت بلاتکلیف «نه جنگ، نه صلح» باقی بماند. بر این اساس، چارچوب موضع‌گیری جلیلی بر سه محور استوار است: تفاهم اسلام‌آباد از ابتدا بر درک نادرستی از رفتار آمریکا بنا شده بود؛ منطق اعطای امتیاز متقابل در قبال آمریکا کارایی ندارد؛ پایان دادن به جنگ منوط به ارتقای قدرت و تحقق بازدارندگی کامل است. این سه گزاره در کنار یکدیگر، منطق اصلی نگاه جلیلی به فرایند مذاکرات را تشکیل می‌دهند. یک نقد جدی به روایت جلیلی جلیلی در سخنان خود مدعی شد هنوز دو هفته از تفاهم اسلام‌آباد نگذشته بود که ترامپ آن را بی‌ارزش خواند. این بخش از روایت او با مستندات و زمان‌بندی‌های آشکار تاریخی همخوانی ندارد. تفاهم‌نامه اسلام‌آباد در ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ امضا شد و اسناد رسمی، زمان ثبت امضای طرف آمریکایی را ۱۷ ژوئن ۲۰۲۶ نشان می‌دهند. در حالی که موضع‌گیری ترامپ مبنی بر اینکه «توافق با ایران ارزش کاغذش را هم ندارد» در ۱۰ شهریور (اول سپتامبر) مطرح شد؛ یعنی بیش از دو ماه پس از امضای تفاهم‌نامه، نه دو هفته. ممکن است این مسئله ناشی از خطای کلامی یا اشاره به مرحله دیگری از اجرای سند باشد، اما بر اساس داده‌های موجود، تعبیر «دو هفته بعد» دقیق نیست. اهمیت این ناهمخوانی صرفاً در اختلاف چند هفته‌ای نیست؛ روایت جلیلی می‌کوشد وانمود کند که تفاهم‌نامه بلافاصله بی‌اثر شده و از ابتدا فاقد کارکرد بوده است، در حالی که سند مذکور برای مدتی وارد فاز اجرا شد و سپس در پی بروز اختلافات، نقض تعهدات و تجدید درگیری‌ها تضعیف گردید. تفاهم‌نامه اسلام‌آباد چه ابعادی داشت؟ تفاهم‌نامه اسلام‌آباد هرگز قرار نبود یک توافق جامع و نهایی باشد؛ بلکه چارچوبی موقت برای توقف جنگ و زمینه‌سازی برای مذاکرات اصلی به شمار می‌رفت. بر اساس متن منتشرشده، طرفین بر روی چند اقدام فوری و کلیدی توافق کرده بودند: توقف کامل عملیات نظامی؛ تعیین مهلت حداکثر ۶۰ روزه برای دستیابی به توافق نهایی؛ آغاز رفع محاصره دریایی ایران؛ تسهیل رفت‌وآمد کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز؛ صدور برخی معافیت‌های نفتی و مالی؛ آزادسازی بخشی از دارایی‌های مسدودشده ایران؛ ایجاد سازوکار نظارتی برای سنجش اجرای تعهدات؛ پیگیری توافق نهایی در قالب قطعنامه الزام‌آور شورای امنیت. پس از امضا نیز مقامات رسمی اعلام کردند کشتی‌های تجاری ایران بدون مانع وارد بنادر شده و اجرای تعهدات مربوط به کاهش محاصره آغاز شده است. بنابراین، تفاهم اسلام‌آباد از ابتدا متنی بی‌اثر نبود؛ زیرا توانست دست‌کم برای مدتی جنگ را متوقف کند، از فشار محاصره بکاهد و دیپلماسی را فعال سازد. می‌توان مفاد سند، تضمین‌های اجرایی، ابهامات متنی و موازنه امتیازات را نقد کرد، اما تقلیل دادن کل این فرایند به «یک سوءبرداشت ساده» بدون ارائه دلایل متقن، ارزیابی منصفانه‌ای نیست. شکست تفاهم یا سوءتفاهمِ بنیادین؟ میان این دو خوانش، تفاوتی راهبردی وجود دارد. خوانش اول می‌گوید ایران و آمریکا به تفاهمی موقت دست یافتند اما بدعهدی آمریکا مانع تحقق کامل آن شد. خوانش دوم مدعی است اساساً توافقی شکل نگرفته و طرف ایرانی از ابتدا دچار خطای محاسباتی بوده است. در گزاره نخست، مسئولیت اصلی بر عهده طرف ناقض تعهد است؛ اما در گزاره دوم، تصمیم‌گیران داخلی نیز به ساده‌انگاری و نشناختن ماهیت دشمن متهم می‌شوند. سخنان اخیر جلیلی کاملاً به گزاره دوم تمایل دارد. با این حال، بی‌اعتبار شدن بعدی تفاهم از سوی ترامپ، لزوماً به معنای اشتباه بودن اصل ورود ایران به این مسیر نیست. یک تصمیم فرآیندی ممکن است در زمان اتخاذ، بر اساس مقدورات و اطلاعات موجود منطقی باشد، اما بعداً در اثر رفتارهای طرف مقابل با شکست مواجه شود. برای ارزیابی درست تصمیم ایران، باید پرسید گزینه جایگزین چه بود؟ اگر ایران وارد این تفاهم نمی‌شد، جنگ با چه هزینه‌ای ادامه می‌یافت؟ محاصره دریایی تا چه زمانی تداوم می‌یافت؟ و چه راهکار دیگری برای نقد کردن اقتدار میدانی کشور در قالب دستاوردهای ملموس سیاسی وجود داشت؟ جلیلی این تفاهم را با یک وضعیت آرمانی و بدون ریسک مقایسه می‌کند؛ در حالی که ساختار تصمیم‌گیری کشور مجبور به انتخاب میان گزینه‌های موجود و پرهزینه بود. یک توافق موقت را باید با تداوم جنگ مقایسه کرد، نه با رویاپردازی در شرایط ایده‌آل. موضع جلیلی در زمان تصویب تفاهم درباره نحوه مواجهه سعید جلیلی در زمان تصویب سند، روایت‌های متعددی وجود دارد. نقل شده که این طرح در شورای عالی امنیت ملی تنها یک رأی مخالف داشته و گمانه‌زنی‌ها متوجه جلیلی بود، اما هویت آن فرد هرگز رسماً اعلام نشد. بنابراین نمی‌توان با قاطعیت او را تنها مخالف رسمی سند در شورا دانست. نکته مشخص این است که او در روزهای نخست، مخالفت صریح و علنی با متن نشان نداد. حتی در برخی نقل‌قول‌ها تأکید شده بود که اشاره رهبری به داشتن «نظری دیگر»، به معنای نفی اصل مذاکره نبوده، بلکه به شیوه تنظیم برخی بندها مربوط می‌شده است. در همان مقطع، جلیلی موافقان طرح در شورا را افرادی دلسوز و کارشناس خوانده بود. این رویکرد با موضع امروز او تفاوت مشهودی دارد. جلیلی در آن مقطع میان اصل دیپلماسی و شیوه اجرای آن تفکیک قائل می‌شد، اما امروز کل فرایند را یک «سوءتفاهم» قلمداد می‌کند. از نقد شیوه تا نفی منطق دیپلماسی مواضع علنی سعید جلیلی طی یک طیف چهارمرحله‌ای قابل تحلیل است: مرحله اول: اتخاذ سکوت و پرهیز از اعلام موضع قطعی مثبت یا منفی؛ مرحله دوم: پذیرش اصل دیپلماسی و متمرکز ساختن نقدها بر شیوه اجرا و جزئیات سند؛ مرحله سوم: تحلیل مذاکره در چارچوب سناریوی فریب دشمن پس از اوج‌گیری مجدد درگیری‌ها و هشدار درباره تضعیف دستاوردهای میدانی؛ مرحله چهارم: عبور از نقد محتوایی و توصیف کل تفاهم به عنوان یک «سوءتفاهم بنیادین». این سیر تحولی نشان می‌دهد که جلیلی صرفاً منتقد یک متن حقوقی نیست؛ او در حال تثبیت روایتی است که بر اساس آن، تجربه اسلام‌آباد باید به مبنایی برای انسداد کامل مسیر تفاهم با آمریکا تبدیل شود. جایگاه جلیلی در جریان مخالفت با مذاکرات تأثیرگذاری سعید جلیلی فراتر از یک شخصیت حقیقی است. سوابق او در دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی، پرونده هسته‌ای و نمایندگی رهبری در شورا، در کنار نفوذ فکری بر بدنه رسانه‌ای و کارشناسی جریان مخالف، وزن مواضع او را مضاعف می‌سازد. گزاره‌های ساختاری که او تولید می‌کند عبارت‌اند از: آمریکا از ابزار مذاکره صرفاً برای تحمیل و فریب استفاده می‌کند؛ منطق مبادله امتیاز و اقدام متقابل با واشنگتن توهمی بیش نیست؛ هرگونه توقف نبرد پیش از بازدارندگی مطلق، موجب سوخت شدن دستاوردهای میدانی است؛ کانال‌های دیپلماتیک و میانجی‌گری‌ها بیش از آنکه فرصت باشند، نشان‌دهنده استیصال طرف مقابل‌اند؛ نقطه پایان جنگ زمانی است که حتی امکان بروز تهدید نیز منتفی شود. این منطق از نقد تفاهم اسلام‌آباد فراتر می‌رود. اگر طرف مقابل فقط به‌دنبال تسلیم باشد، هرگونه توافق آتی نیز پیشاپیش بی‌اعتبار خواهد بود. در چنین چارچوبی، دیپلماسی در ظاهر نفی نمی‌شود، اما شرایط عملیاتی شدن آن هیچ‌گاه فراهم نخواهد گشت. جلیلی چه بدیل عملی ارائه می‌دهد؟ جلیلی به‌درستی بر لزوم پایان دادن به جنگ، رفع تهدیدات و خروج از وضعیت «نه جنگ، نه صلح» تأکید می‌کند؛ اما جایگزین عملیاتی او برای تفاهم اسلام‌آباد کاملاً مبهم است. اگر مذاکره فریب، اقدام متقابل ناممکن و تفاهم‌نامه سوءتفاهم باشد، پایان جنگ دقیقاً از چه مسیری محقق خواهد شد؟ پاسخ ضمنی او، تکیه بر افزایش توانمندی تا رسیدن به بازدارندگی کامل است. اگرچه قدرت دفاعی شریان اصلی امنیت است، اما بازدارندگی به تنهایی قادر به تثبیت حقوقی و سیاسی پایان جنگ نیست. حتی پس از تحمیل اراده در میدان، تثبیت توقف عملیات، رفع محاصره، آزادسازی دارایی‌ها و ایجاد تضمین‌ها، نیازمند چارچوبی حقوقی و توافقی (مستقیم یا غیرمستقیم) است. جلیلی خواستار پایان کامل جنگ است، اما ابزار سیاسی تثبیت‌کننده آن را دائماً بی‌اعتبار می‌سازد. مسئولیت ناشی از حضور در نهادهای عالی تصمیم‌گیری نقد جلیلی زمانی وزن واقعی پیدا می‌کند که جایگاه حقوقی او سنجیده شود. او یک تحلیلگر بیرونی نیست، بلکه عضو رسمی شورای عالی امنیت ملی و در متن تصمیم‌گیری‌های کلان کشور است. از این رو، انتظار می‌رود نقد او از چارچوب یک واژه رسانه‌ای نظیر «سوءتفاهم» فراتر رود. او باید مشخصاً پاسخ دهد که: دقیقاً با کدام بندهای تفاهم مخالفت داشته است؟ چه اصلاحات ساختاری و متن‌پیش‌نویسی را پیشنهاد کرده بود؟ آیا با اصل توقف عملیات مخالف بود یا با موازنه امتیازات؟ طرح جایگزین او برای رفع محاصره و پایان دادن به جنگ چه بود؟ راهبرد پیشنهادی وی چه بازه زمانی، هزینه و نقطه پایانی داشت؟ آیا این مدل بدیل در صحن شورای عالی امنیت ملی به بحث گذاشته شده است؟ حضور در عالی‌ترین نهاد امنیتی، مسئولیتی ایجابی ایجاد می‌کند؛ کسی که تصمیم جمعی را زیر سؤال می‌برد، ملزم است طرح جایگزین و کارآمد خود را نیز برای افکار عمومی و کارشناسان تبیین کند. کارکرد سیاسی واژه «سوءتفاهم» انتخاب واژه «سوءتفاهم» از منظر رسانه‌ای کاملاً هوشمندانه، کوتاه و ایهامی است، اما در عرصه سیاست سه کارکرد عمده دارد: ۱. تغییر جهت مسئولیت: ناکامی تفاهم را صرفاً به بدعهدی طرف خارجی تقلیل نمی‌دهد، بلکه آن را حاصل خطای محاسباتی مسئولان داخلی بازنمایی می‌کند. ۲. اعتباربخشی به مخالفان اولیه: جریان مخالف مذاکره را صاحب شناخت واقعی از دشمن معرفی کرده و دیگران را به عدم درک معادلات متهم می‌سازد. ۳. انسداد مسیرهای آتی: هرگونه تلاش جدید برای بازسازی دیپلماسی را پیشاپیش با اتهام تکرار خطای گذشته مواجه می‌کند. از این رو، سخنان اخیر جلیلی بیش از آنکه بازخوانی گذشته باشد، مداخلات جدی در آینده دیپلماسی کشور است تا هزینه سیاسی بازگشت به مسیر توافق را افزایش دهد. پرسش اساسی که جلیلی باید به آن پاسخ دهد بدعهدی آمریکا و نقض تعهدات، واقعیت‌هایی غیرقابل انکارند؛ اما از این واقعیت‌ها لزوماً نمی‌توان بلافاصله بی‌فایده بودن اصل دیپلماسی را نتیجه گرفت. برعکس، منطق عقلانی حکم می‌کند که ایران باید با هوشمندی، اتخاذ رویکرد گام‌به‌گام، اخذ تضمین‌های معتبرتر و حفظ اهرم‌های فشار ورود کند. بی‌اعتمادی به دشمن به معنای تعطیلی دیپلماسی نیست، بلکه به معنای طراحی یک دیپلماسی سخت‌گیرانه‌تر و واقع‌بینانه‌تر است. بنابراین، مسئله اصلی با سعید جلیلی، اثبات بی‌اعتمادی به آمریکا نیست؛ چرا که در این موضوع اجماع عمومی وجود دارد. پرسش کلیدی این است: «اگر تفاهم اسلام‌آباد یک سوءتفاهم بود، تفاهم مطلوب از نظر شما دارای چه ویژگی‌هایی است و الگوی عملیاتی‌تان برای پایان دادن مقتدرانه به جنگ چیست؟ » تا زمانی که پاسخ روشنی به این پرسش داده نشود، مواضع جلیلی بیش از آنکه یک راهبرد جامع برای پایان جنگ باشد، روایتی رسانه‌ای در نقد راه‌حل‌های موجود است. ابراز مخالفت با یک مسیر، هرگز جایگزین ارائه راه‌حل نمی‌شود؛ کشور همان‌قدر که به دیدن خطرات توافق نیاز دارد، به طراحی سازوکارهایی برای تبدیل اقتدار میدانی به امنیت، رفع محاصره، بهبود شرایط اقتصادی و پایان آبرومندانه جنگ نیازمند است.
