عصر ایران؛ حسن ظهوری ــ پیکی حامل پیام صلح از سوی هراکلیوس، شاه بیزانس، به دستگرد، کاخ محبوب و اقامتگاه خسرو پرویز، رسیده بود.
به گزارش گفتمان ما به نقل از Asr Iran،
عصر ایران؛ حسن ظهوری ــ پیکی حامل پیام صلح از سوی هراکلیوس، شاه بیزانس، به دستگرد، کاخ محبوب و اقامتگاه خسرو پرویز، رسیده بود. سال ۶۲۷ میلادی است و چیزی تا آغاز نبرد نینوا باقی نمانده است. خسرو که از شکستهای پیدرپی خشمگین و عصبانی بود، هنوز حاضر نبود هیچ پیشنهاد صلحی را بپذیرد. او تصور میکرد میتواند تمام سرزمینهایی را که از دست داده، دوباره به دست آورد. پیک دست خالی بازگشت؛ اما در همان حال خسرو پرویز دستور داد سردارانی را که در نبردهای گذشته شکست خورده بودند، بهشدت مجازات کنند. ۳۷ سال به عقب برگردیم؛ یعنی به سال ۵۹۰ میلادی. هرمز چهارم، پدر خسرو و پسر انوشیروان، کاملاً به اشراف و نظامیان بیاعتماد شده بود و سختگیریهای زیادی در پیش گرفته بود؛ سیاستهایی که نارضایتیهای گستردهای را به دنبال داشت. اما بدتر از همه، شورش بهرام چوبین، از خاندان مهران، بود. او که بهدلیل اهانت هرمز به خشم آمده بود، با سپاهیانش به سمت تیسفون حرکت کرد. اوضاع برای هرمز وخیم شد. برادران همسر هرمز چهارم، یعنی داییهای خسرو، به همراه دیگر بزرگان، هرمز را از سلطنت خلع کردند، چشمانش را کور کردند و او را به زندان انداختند؛ هرچند هرمز سرانجام در زندان کشته شد. در آن زمان، خسرو در آذربایجان و ارمنستان فرمانروایی میکرد. او برای بهدست گرفتن سلطنت به تیسفون فراخوانده شد و در سال ۵۹۰ میلادی بهعنوان شاهنشاه بر تخت نشست. اما تاجگذاری خسرو هم مانع پیشروی بهرام چوبین نشد. بهرام از فرمان شاه جدید اطاعت نکرد و به لشکرکشی خود ادامه داد و سرانجام سپاهش را به تیسفون رساند. بهرام در نبردی خسرو را شکست داد و خود را شاه ایران و ادامهدهنده دودمان اشکانی خواند. خسرو همراه خانواده و تعدادی از حامیانش به قلمرو بیزانس گریخت و از امپراتور موریکیوس درخواست کمک کرد. موریکیوس شرط گذاشت که خسرو بخشهایی از ارمنستان و چند شهر مرزی، از جمله دارا، را به بیزانس واگذار کند. خسرو پذیرفت و در سال ۵۹۱، با سپاهی متشکل از نیروهای ایرانی و بیزانسی، به ایران بازگشت. چندین نبرد میان خسرو و بهرام رخ داد که مهمترین آنها نبرد بلاراتون در نزدیکی دریاچه ارومیه بود. در این نبرد، بهرام چوبین شکست سختی خورد و به سمت شرق گریخت و به قلمرو ترکان پناه برد. با این حال، مدتی بعد و احتمالاً به تحریک خسرو، در همانجا کشته شد. خسرو دوباره به تیسفون بازگشت و با نام خسرو دوم تاجگذاری کرد و سلطنت واقعی او آغاز شد؛ سلطنتی که با سرکوب و کشتن مخالفان و حتی برخی از نزدیکانش از جمله دو دایی خود آغاز شد تا مطمئن شود پایههای قدرتش کاملاً تثبیت شده است. ۱۰ سال نخست سلطنت خسرو چندان درگیر جنگ و ستیز نبود؛ اما داستان نبردهای او با بیزانس زمانی آغاز شد که فوکاس علیه امپراتور بیزانس، یعنی موریکیوس، که پیشتر به خسرو برای بازپسگیری تاجوتخت کمک کرده بود، کودتا کرد و او را به قتل رساند. خسرو از این اقدام خشمگین شد و برای خونخواهی موریکیوس جنگی بزرگ را آغاز کرد؛ هرچند خونخواهی بیشتر بهانهای برای آغاز جنگ بود و خسرو در واقع به دنبال ثروت بیزانس و گسترش قلمرو خود بود. نیروهای ایرانی به فرماندهی شهربراز و شاهین، دو سردار اصلی خسرو، از جبهههای میانرودان و ارمنستان وارد خاک بیزانس شدند. خسرو از آغاز این جنگ دو هدف بزرگ داشت: نخست، بهدست آوردن ثروت عظیم بیزانس و دوم، بازگرداندن قلمرو ایران به گسترهای شبیه دوران هخامنشیان. در نخستین مرحله جنگ، بین سالهای ۶۰۴ تا ۶۰۵ میلادی، نیروهای ایرانی شهرهای مرزی مهمی مانند دارا، آمد و ادسا را تصرف کردند و مرزهای ایران را تا حد زیادی به وضعیت پیش از سال ۵۹۱ میلادی و شورش بهرام چوبین بازگرداندند. از سال ۶۰۸ تا ۶۱۱ میلادی، ایرانیان پیشرویهای بیشتری در آناتولی داشتند. آنها موفق شدند قیصریهٔ کاپادوکیه را تصرف کنند و به نزدیکی قسطنطنیه، یعنی استانبول امروزی، برسند. از سوی دیگر، سپاه ایران بخشهای بزرگی از شام، در سوریهٔ امروزی، از جمله دمشق و چند شهر مهم دیگر را نیز به تصرف خود درآورد. سال حدود ۶۱۰ میلادی بود. شکستهای پیدرپی بیزانس در برابر ایران باعث شد فرمانده بزرگی به نام هراکلیوس علیه فوکاس قیام کند و در یک کودتا او را از قدرت خلع و سپس اعدام کند. این هرجومرج داخلی در بیزانس درست در زمانی رخ داد که ایرانیان به انطاکیه حمله کرده بودند. هراکلیوس تلاش کرد در برابر این حمله مقاومت کند، اما چیزی نمیتوانست در برابر قدرت و عظمت سپاه ایران دوام بیاورد. در سال ۶۱۴ میلادی، دو سپاه بار دیگر در اورشلیم، همان بیتالمقدس امروزی، روبهروی یکدیگر قرار گرفتند. هراکلیوس بار دیگر از سپاه ایران شکست خورد و اورشلیم نیز به دست ایرانیان افتاد. یکی از بزرگترین غنائم این پیروزی، صلیب راستین، مهمترین نماد مقدس مسیحیان، بود که به تیسفون منتقل شد. پس از آن بود که شهر کالسدون، در آن سوی تنگهٔ بسفر و روبهروی قسطنطنیه، در سال ۶۱۷ میلادی سقوط کرد. سپس خسرو در سال ۶۱۹ میلادی حملهای بزرگ به مصر آغاز کرد و با عبور از صحرای سینا، اسکندریه را به تصرف خود درآورد. در سال ۶۲۰ میلادی هم تقریباً سراسر مصر تحت کنترل ساسانیان قرار گرفت. خسرو تا سال ۶۲۳ میلادی موفق شده بود سوریه، فلسطین، مصر، بخش بزرگی از آناتولی و مناطقی در نزدیکی قسطنطنیه را به قلمرو ساسانیان اضافه کند. این پیروزیهای بزرگ باعث شد خسرو دوم بیش از پیش به لقب «خسرو پرویز» یا «خسرو پیروز» شناخته شود. با این حال، هدف او هنوز محقق نشده بود. خسرو، قسطنطنیه، قلب حکومت بیزانس را میخواست و به فشار نظامی برای تصرف آن ادامه میداد. در تمام این مدت، بیزانسیها بارها خواستار صلح شدند و تلاش کردند به این جنگ طولانی پایان دهند؛ اما خسرو پرویز تنها به یک چیز میاندیشید: بازگرداندن گسترهٔ قلمرو ایران به وسعت دوران هخامنشیان. شکستهای پیدرپی بیزانس در برابر سپاه ایران، جایگاه هراکلیوس را هم متزلزل کرده بود. این بیم وجود داشت که بلایی که او بر سر فوکاس آورده بود، روزی بر سر خودش بیاید. از سوی دیگر، هراکلیوس از اینکه مدام در موضع دفاعی قرار داشته باشد، خسته شده بود. او میخواست دفاع را به یک تهاجم گسترده و سنگین تبدیل کند؛ بنابراین دست به مجموعهای از اصلاحات اساسی در ساختار نظامی بیزانس زد. به دستور هراکلیوس، ارتش دوباره سازماندهی شد و نیروها تحت آموزشهای سخت قرار گرفتند. تمرکز اصلی او بر تقویت سوارهنظام و افزایش قدرت مانور ارتش بود. اما هراکلیوس برای جلوگیری از شکلگیری کودتا علیه خود، به حمایت قدرتمند کلیسا هم نیاز داشت. او ذخایر طلا و نقره کلیسا را برای تأمین هزینههای جنگ به کار گرفت و نبرد خود را «جنگ مقدس» نامید. از آنجا که صلیب راستین به دست ایرانیان افتاده بود، هراکلیوس در پیشگاه کلیسا و در برابر خداوند سوگند خورد که در این جنگ مقدس، صلیب را بازگرداند. از سوی دیگر، در ایران، خسرو پرویز سرمست از پیروزیهای بزرگ، تنها به یک هدف میاندیشید: فتح قسطنطنیه. اما محاصره این شهر بیش از حد طولانی شده بود و سپاه ایران، پس از بیش از ۲۰ سال جنگ مداوم، خستهتر از همیشه بود. اکنون دو سپاه در برابر یکدیگر قرار داشتند؛ سپاه ایران، خسته از سالها جنگ و فتوحات، در برابر ارتشی که هراکلیوس از نو ساخته و سازماندهی کرده بود و این بار، خود شخصاً فرماندهی آن را بر عهده داشت. هراکلیوس با سپاهش، بدون آنکه ایرانیان متوجه شوند، قسطنطنیه را ترک کرد و خیلی زود کاپادوکیه را از دست ساسانیان خارج کرد. این نخستین پیروزیهای او در آناتولی بود. هراکلیوس برای اینکه ثابت کند این جنگ، یک «جنگ مقدس» است، در سالهای ۶۲۴ تا ۶۲۵ میلادی حملهای عمیق به ارمنستان و آذربایجان انجام داد. او به آتشکده مهم آذرگشنسب، یکی از مقدسترین مکانهای زرتشتیان، حمله کرد و آن را ویران ساخت. این حمله برقآسا، ضربه روحی سنگینی به سپاه ایران وارد کرد. در سال ۶۲۶ میلادی، ایرانیان همچنان قسطنطنیه را در محاصره داشتند؛ اما هراکلیوس با مانورهای هوشمندانه و ایجاد اتحاد موقت با دیگر دشمنان ایران، این محاصره را خنثی کرد و شاهین، سردار ایرانی، را شکست داد. با آزادی قسطنطنیه، حالا مسیر پیشروی هراکلیوس به سمت قلب تپنده ایران، یعنی تیسفون، باز شده بود. او سرانجام توانست تا دستگرد پیشروی کند؛ جایی که کاخ و اقامتگاه محبوب خسرو پرویز در آن قرار داشت. خسرو پرویز، متعجب از شکستهای پیدرپی، به دنبال راهی برای بهدست آوردن پیروزیهای دوباره بود. او سپاهی بزرگ آماده میکرد تا در نینوا در برابر هراکلیوس قرار بگیرد و او را شکست دهد. اما پیش از آغاز این نبرد، پیکی حامل پیام صلح از سوی هراکلیوس به دستگرد، محل اقامت خسرو پرویز، رسید. خسرو علیرغم میل سرداران و اشراف بار دیگر پیشنهاد صلح را نپذیرفت. در حالی که ارتش ایران از سالها جنگ خسته شده و توان نظامی خود را تا حد زیادی از دست داده بود، خسرو به سرزنش و تنبیه سرداران روی آورد تا به زعم خودش، آنها را برای پیروزی در نبرد نینوا آماده و برای دیگران عبرت کند. او تصور میکرد با پیروزی در نینوا میتواند هراکلیوس را شکست دهد و بار دیگر فتوحات گذشته خود را به دست آورد.اما این اقدامات خسرو، تنها شرایط را برای ادامه حکومتش دشوارتر کرد. هنگامی که نبرد نینوا آغاز شد، سپاه ایران دیگر رمق گذشته را نداشت و هراکلیوس توانست نیروهای ایرانی را شکست دهد. پس از این پیروزی، دستگرد نیز به تصرف نیروهای هراکلیوس درآمد و غنائم بسیار زیادی در آنجا به دست آمد. خسرو پرویز گریخت و به تیسفون رفت. این فرار ضربه بزرگی به اعتبار او وارد کرد و دیگر بسیاری از فرماندهان حاضر نبودند از دستوراتش پیروی کنند. حالا تقریباً تمام فتوحات بزرگ او از دست رفته بود؛ سوریه، فلسطین، مصر و بخش بزرگی از آناتولی. همین شکستها نارضایتی شدیدی را در دربار ساسانیان به وجود آورده بود. هراکلیوس بار دیگر پیام صلح فرستاد و خواستار مذاکره شد، اما خسرو باز هم در کمال شگفتی پیشنهاد او را نپذیرفت. سرانجام در فوریه سال ۶۲۸ میلادی، شیرویه، پسر خسرو، با کمک اشراف و نظامیان علیه پدرش کودتا کرد. خسرو از سلطنت خلع شد و سپس به قتل رسید. شیرویه خیلی زود با نام قباد دوم بر تخت نشست و پیشنهاد صلح هراکلیوس را پذیرفت. بدین ترتیب، مرزهای ایران تقریباً به وضعیت پیش از آغاز جنگهای سال ۶۰۲ میلادی یعنی آغاز جنگهای بیزانس بازگشت. با این حال، هراکلیوس هم در نهایت به یکی از مهمترین اهداف خود رسید و در سال ۶۳۰ میلادی صلیب راستین را دوباره به اورشلیم بازگرداند. شکستهای پیدرپی ایران چنان هرجومرجی در سراسر قلمرو ساسانیان به وجود آورده بود که قباد دوم و پس از او یزدگرد سوم هم نتوانستند این آشفتگیهای داخلی را سامان دهند. صلح ایران با هراکلیوس، همزمان با قدرت گرفتن اعراب مسلمان بود. جنگهای طولانی و پیدرپی با بیزانس، ارتش ساسانیان را بهشدت تضعیف کرده بود و همین مسئله به مسلمانان فرصت داد تا حملات خود را به ایران آغاز کنند. سرانجام، در دوران حکومت یزدگرد سوم، آخرین شاه ساسانی، امپراتوری ساسانی سقوط کرد و بخش بزرگی از ایران به دست مسلمانان افتاد. بسیاری از مورخان بر این باورند که اگر خسرو پرویز، که بیشک یکی از قدرتمندترین شاهان ساسانی بود، از محاصره قسطنطنیه دست میکشید و در زمانی که هراکلیوس هنوز قدرت چندانی نیافته بود، پیشنهاد صلح را در مذاکرهای قدرتمند میپذیرفت، شاید سرنوشت ایران به شکل دیگری رقم میخورد و شکستهای بزرگ سالهای بعد هرگز رخ نمیداد. خسرو پرویز چنان مغرور و سرمست از پیروزیهایش شده بود که صلح و مذاکره را در شأن پادشاهی عظیم خود نمیدید؛ غافل از اینکه همین غرور، سرانجام یکی از بزرگترین امپراتوریهای جهان باستان را به آستانه فروپاشی رساند.

