عصر ایران/ سواد زندگی؛ مریم طرزی- مشاوره رابطه با هوش مصنوعی دیگر یک سرگرمی فناورانه نیست.
به گزارش گفتمان ما به نقل از Asr Iran،
عصر ایران/ سواد زندگی؛ مریم طرزی- مشاوره رابطه با هوش مصنوعی دیگر یک سرگرمی فناورانه نیست. مسأله جدی تر از آنچه در ظاهر به نظر می رسد، به عادتی خاموش در زندگی زناشویی تبدیل شده است. تصور کنید شب گذشته با همسرتان بحث کردهاید و صبح، به جای زنگ زدن یا پیام آشتی، گوشی را برمیدارید و در چتبات مینویسید: «دیشب با همسرم دعوا کردم. ماجرا این بود که... حالا بگو حق با من است یا او؟ » چند ثانیه بعد، پاسخی میگیرید که هم دلسوز است و هم قاطع. احساس میکنید یک داور بیطرف حرف شما را تأیید کرده است. اما این «داور» فقط یک طرف را شنیده: طرف شما. و این دقیقاً نقطهای است که پژوهشگران درباره آن هشدار میدهند. مشاوره رابطه با هوش مصنوعی پژوهشگران در سال ۲۰۲۶ مروری سیستماتیک در نشریه Computers in Human Behavior Reports منتشر کردند. آنها در این پژوهش ۲۱ مطالعه از ۱۱ کشور را بررسی کردند تا دریابند هوش مصنوعی مولد چگونه به عنوان یک «صدای سوم» وارد روابط زناشویی میشود. نتیجه این بررسی هم روشنگر است و هم نگرانکننده. «صدای سوم» چیست و چرا مهم است؟ پژوهشگران دو نوع استفاده اصلی را شناسایی کردهاند. در رایجترین حالت، یک نفر بهصورت خصوصی و بدون اطلاع همسرش از هوش مصنوعی مشاوره میگیرد. در حالت دوم، هوش مصنوعی فعالانه پیامها را بازنویسی میکند یا ارتباط بین زوجین را شکل میدهد. نکته کلیدی اینجاست: در بیشتر موارد، هوش مصنوعی بهطور مشترک و بیطرف وارد رابطه نمیشود. بلکه یکی از طرفین، آن را به عنوان یک متحد پنهان وارد میکند. کسی که فقط روایت او را میشنود و طبیعتاً او را تأیید میکند. مشکل فقط «توصیه بد» نیست؛ مشکل «تأیید بیقید و شرط» است.شواهد نشان میدهد کاربران اغلب تعامل با هوش مصنوعی را «همدلانه» و «بدون قضاوت» توصیف میکنند. اما وقتی صحبت از کیفیت واقعی توصیهها میشود، تصویر متفاوت است. تحلیلی روی بیش از ۱۳هزار پست آنلاین نشان داد که سیستمهای زبانی بزرگ، توصیههای رابطه را به شکلی رتبهبندی میکنند که تنها همبستگی ضعیفی با قضاوت انسانی دارد و گاهی حتی معکوس عمل میکند. به بیان ساده: هوش مصنوعی ممکن است احساس خوبی به شما بدهد، بدون آنکه لزوماً درست باشد. و بدتر از آن، ممکن است شما را در موضع خود راسختر کند، نه نرمتر. پژوهشگران هشدار میدهند که این پدیده میتواند «عمل متقابل» (Reciprocity) را که پایه پیوند انسانی است، فرسایش دهد. وقتی یک الگوریتم همیشه شما را تأیید میکند، انگیزهای برای تلاش جهت فهمیدن طرف مقابل باقی نمیماند. آنچه از دست میرود: «کار رابطه» نکته ظریفی که در هیاهوی فناوری گم میشود این است: ارزش رابطه در خودِ فرایند «ساختن» آن است، نه در یافتن پاسخ سریع. وقتی زوجی برای حل اختلاف به جای تلاش برای فهمیدن یکدیگر، به یک الگوریتم پناه میبرند، از «کار رابطهای» فرار میکنند. محققان این پدیده را «اتصال کوتاه رابطهای» نامیدهاند: رابطهای که به جای عبور از تنش و یادگیری، با یک میانجی دیجیتال دور زده میشود. نتیجه کوتاهمدت آرامش است؛ نتیجه بلندمدت، فرسایش. هشدار جدیتر: وقتی پای امنیت در میان است مرور سیستماتیک به یک حوزه حساس دیگر هم اشاره میکند: خشونت خانگی. پژوهشگران هشدار میدهند که هوش مصنوعی در موقعیتهای پرخطر نباید صرفاً به توصیههای گفتوگویی عمومی بسنده کند.سیستمها باید مکانیزمهای تشخیص خطر، مسیرهای ارجاع به متخصص انسانی و منابع محلی مناسب را داشته باشند.مهم اینکه از توصیه به رویارویی یا آشتی در شرایطی که ممکن است خطر را افزایش دهد، خودداری کنند. این یعنی هوش مصنوعی، حداقل در وضعیت فعلی، نمیتواند جایگزین ایمن و قابل اعتمادی برای مشاوره تخصصی در شرایط بحرانی باشد. محدودیتهای پژوهش: آنچه هنوز نمیدانیم انصاف علمی حکم میکند که به محدودیتها هم اشاره کنیم.پژوهشگران خود اذعان دارند که ادبیات این حوزه بسیار جوان است. بیشتر مطالعات در یک بازه سهساله منتشر شدهاند و بسیاری از آنها نمونههای کوچک یا غیرنماینده داشتهاند. دورههای پیگیری بسیار محدود بوده و در بیشتر موارد، نتایج بلافاصله پس از یک جلسه یا مدت کوتاه سنجیده شدهاند. مهمتر از همه: هیچ شاهدی وجود ندارد که بهبودهای کوتاهمدت در رضایت یا ارتباط، در زندگی واقعی و در بلندمدت دوام بیاورند. همچنین، پژوهشها عمدتاً در بافتهای غربی و شرق آسیا انجام شده و خاورمیانه از جمله ایران، نمایندگی محدودی در این ادبیات دارد. چه باید کرد؟ سه پیشنهاد ساده اما سخت اول، شفافیت. اگر از هوش مصنوعی کمک میگیرید تا خواستههای تان را بهتر بشناسید یا واضحتر بیان کنید، این کار را از همسرتان پنهان نکنید. بله، دقیقاً منظور همین است: زن یا شوهر باید به همسرش بگوید «من برای فهمیدن احساساتم یا مرتب کردن حرفهایم از هوش مصنوعی کمک گرفتم.» پژوهشگران توصیه میکنند زوجها درباره اینکه آیا از این ابزارها استفاده میکنند و اگر بله، چگونه، با هم حرف بزنند. آنها باید صریح و روشن در این باره گفتوگو کنند. پنهانکاری به خودی خود بخشی از بحران است، چون بیاعتمادی میسازد و شکاف بین زن و شوهر را عمیقتر میکند. توضیح سادهتر فرض کنید زنی از چتبات میپرسد «چطور به همسرم بگویم از اینکه آخر هفتهها را با خانوادهاش میگذراند خسته شدهام؟ » و چتبات چند جمله پیشنهاد میدهد. این زن دو راه دارد: راه پنهان: جملهها را حفظ میکند و بدون توضیح به همسرش میگوید، انگار حرف خودش است. اگر همسرش بعداً بفهمد، احساس میکند همسرش با یک ربات درباره او حرف زده و این را پنهان کرده است. راه شفاف: به همسرش میگوید «من نمیدانستم چطور این موضوع را بگویم که ناراحت نشوی، برای همین از هوش مصنوعی کمک گرفتم تا حرفهایم را مرتب کنم.» اینجا هیچ پنهانکاری وجود ندارد و همسرش میفهمد همسرش به فکر رابطه بوده است. چرا پنهانکاری خطرناک است؟ چون وقتی یکی از طرفین مخفیانه از هوش مصنوعی مشورت میگیرد، عملاً یک «متحد پنهان» علیه طرف مقابل پیدا میکند. این کار اعتماد را از بین میبرد و باعث میشود گفتوگوی واقعی بین زن و شوهر کمتر شود. پژوهشگران میگویند همین پنهانکاری، خودش بخشی از بحران است، نه فقط استفاده از هوش مصنوعی. دوم، مرزگذاری.یک قانون ساده و قابل اجرا: در ۳۰ دقیقه اول پس از تنش، هیچکس گوشی به دست نمیگیرد. این نیمساعت برای آرام شدن سیستم عصبی و بازگشت به گفتوگوی انسانی است، نه برای جستجوی داور. چرا ۳۰ دقیقه؟ وقتی دعوا میشود، بدن ما وارد حالت «جنگ یا گریز» میشود: ضربان قلب بالا میرود، تنفس تند میشود و مغز نمیتواند درست فکر کند. در این حالت، هر تصمیمی بگیریم یا هر پیامی بفرستیم، معمولاً بدتر میشود. حدود ۲۰ تا ۳۰ دقیقه طول میکشد تا بدن به حالت عادی برگردد. اگر در این فاصله گوشی به دست بگیریم و از چتبات کمک بخواهیم، در واقع به جای آرام شدن، آتش را با بنزین خاموش میکنیم. فرض کنید زن و شوهر سر خرجهای خانه دعوا کردهاند. زن عصبانی است و میخواهد فوراً از هوش مصنوعی بپرسد «چطور به همسرم بگویم خرجهایش زیاد است؟ » اگر همان لحظه این کار را بکند، چتبات جوابی میدهد که فقط حرف او را تأیید میکند. زن با همان لحن عصبانی به همسرش میگوید و دعوا بزرگتر میشود. اما اگر ۳۰ دقیقه صبر کند، قدم بزند یا آب بنوشد، احتمالاً میتواند آرامتر و منصفانهتر حرف بزند، حتی بدون کمک هوش مصنوعی. چرا این قانون ساده جواب میدهد؟ چون به جای اینکه به زن و شوهر بگوییم «از هوش مصنوعی استفاده نکنید» (که سخت است)، به آنها میگوییم «فقط ۳۰ دقیقه صبر کنید.»این کار شدنی است و به رابطه فرصت میدهد تا از حالت بحرانی خارج شود. بعد از آن نیمساعت، اگر باز هم لازم بود، میتوانند با هم درباره استفاده از هوش مصنوعی حرف بزنند، اما این بار با ذهنی آرامتر. سوم، بازتعریف «کمک».هوش مصنوعی میتواند به شما کمک کند احساسات تان را مرتب کنید یا پیامی محترمانهتر بنویسید.اما تصمیم درباره رابطه، قضاوت درباره همسر، و تشخیص «حق با کیست» را باید به انسان بسپارید—ترجیحاً یک انسان متخصص، نه الگوریتمی که فقط روایت شما را میشنود. سخن آخر هوش مصنوعی نیامده است تا خانواده را نابود کند. اما وقتی جای گفتوگو را بگیرد، وقتی زن و شوهر به جای نگاه کردن در چشمان هم، به صفحه گوشی خیره شوند و از یک ربات بپرسند «حق با من است؟ »، آنچه از دست میرود چیز کوچکی نیست: ظرفیت انسان برای ساختن و ترمیم رابطه. پرسش واقعی این نیست که «هوش مصنوعی مشاور خوبی است یا نه». پرسش این است: چرا به جایی رسیدهایم که ترجیح میدهیم با یک ماشین حرف بزنیم تا با کسی که قرار بود نزدیکترین باشد؟ کانال تلگرامی سواد زندگی: savadzendegi@

